kiedy pracownikowi należy się odprawa

Kiedy pracownikowi należy się odprawa – 3 najczęstsze przypadki

Kiedy pracownikowi należy się odprawa? To zależy. Przede wszystkim samych odpraw dla pracowników jest kilka rodzajów – odprawa może być odprawą emerytalną, należną co do zasady każdemu pracownikowi, którego stosunek pracy rozwiązał się w związku z przejściem na emeryturę, może to być odprawa rentowa, odprawa dla zwalnianego pracownika, może to być odprawa pośmiertna, należna członkom rodziny pracownika spełniającym prawo do otrzymania renty rodzinnej po zmarłym pracowniku itp.

Od razu należy podkreślić jedną ważną rzecz. Przepisy prawa pracy wskazują na kilka okoliczności, kiedy pracownikowi należy się odprawa, ale okoliczności te mogą być unormowane na poziomie zakładu pracy – np. w regulaminie wynagradzania. Regulamin wynagradzania czy inne akty prawa wewnętrznego mogą wskazywać na inne oprócz tych kodeksowych okoliczności, kiedy pracownikowi należy się odprawa.

Przykładowo – regulamin wynagradzania przewiduje, że odprawa należy się nie tylko w związku z zakończeniem stosunku pracy wobec przejścia na emeryturę, ale również w ogóle w związku z rozwiązaniem stosunku pracy. Przykładowo – zakład pracy znalazł się w trudnej sytuacji ekonomicznej i wdraża tzw. program dobrowolnych odejść. Na potrzeby redukcji zatrudnienia w zakładzie wdrożono przepisy, w związku z którymi pracownik dobrowolnie odchodzący z pracy na mocy porozumienia stron otrzymuje odprawę w wysokości x-miesięcznego wynagrodzenia (pisaliśmy m.in. tutaj: jak pracownik może rozwiązać umowę o pracę, a także tutaj: za co pracodawca może zwolnić dyscyplinarnie).

A to tylko jedna z sytuacji, kiedy pracownikowi należy się odprawa, regulowanych nie na poziomie ogólnym, ale na poziomie konkretnego zakładu. My póki co skupimy się na tych przypadkach, w których odprawa należy się pracownikowi z mocy przepisów prawa pracy powszechnie obowiązujących. Zaczniemy od odprawy emerytalnej i rentowej.

Kiedy pracownikowi należy się odprawa emerytalna i rentowa

Rozwiązanie umowy o pracę w związku z przejściem na emeryturę czy rentę to jedna z najpowszechniejszych sytuacji, kiedy pracownikowi należy się odprawa. Stosownie do przepisu art. 92(1) §1 kodeksu pracy

pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.

Od razu jedna ważna rzecz. Prawo do odprawy emerytalnej nie przysługuje w związku z samym osiągnięciem wieku emerytalnego (wiek emerytalny to 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn), ale warunkiem nabycia prawa do odprawy emerytalnej jest rozwiązanie stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę. Aby pracownik otrzymał odprawę emerytalną, jego stosunek pracy musi rozwiązać się. Oczywiście po nabyciu prawa do emerytury pracownik może zostać ponownie zatrudniony, ale aby nabył prawo do odprawy emerytalnej, konieczne jest zakończenie stosunku pracy.

Powołany powyżej przepis mówi, że w związku z przejściem na emeryturę czy rentę pracownik ma prawo do odprawy pieniężnej w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia. W niektórych zakładach pracy przepisy wewnątrzzakładowe mogą przewidywać, że odprawa emerytalna będzie nie jednomiesięczna, ale kilkumiesięczna. Podobnie przepisy dotyczące określonych grup zawodowych mogą uprawniać pracowników do wyższej odprawy emerytalnej.

Przykładowo ustawa z dnia 21 listopada 2008 roku o pracownikach samorządowych przewiduje wyższe odprawy emerytalne. Stosownie do przepisu art. 38 ust. 3 powołanej ustawy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jednorazowa odprawa w wysokości:

  • 1) po 10 latach pracy – dwumiesięcznego wynagrodzenia;
  • 2) po 15 latach pracy – trzymiesięcznego wynagrodzenia;
  • 3) po 20 latach pracy – sześciomiesięcznego wynagrodzenia.

Inne grupy zawodowe mogą również być uprawnione do wyższej niż jednomiesięczne wynagrodzenie odprawy emerytalnej. Natomiast co do zasady odprawa emerytalna to jednomiesięczne wynagrodzenie.

No dobrze. Oprócz ustalenia, kiedy pracownikowi należy się odprawa emerytalna należy również ustalić jej wysokość. Przepis mówi o jednomiesięcznym wynagrodzeniu. W praktyce, jeśli pracownik ma nie tylko pensję zasadniczą (pisaliśmy m.in. tutaj: czy pracownik może dostać mniej niż minimalna i tutaj: 2800 brutto ile to netto) ale również dodatki typu premie, prowizje, dodatki za znajomość języków obcych czy inne, to należy uwzględniać je w podstawie odprawy tak, jak w podstawie ekwiwalentu.

Jeśli pracownik ma prawo do premii czy innych składników zmiennych, to wysokość odprawy emerytalnej to wynagrodzenie stałe z miesiąca nabycia prawa do odprawy plus średnia ze składników zmiennych z 3 miesięcy poprzedzających (pisaliśmy więcej tutaj: premia uznaniowa i premia regulaminowa różnice).

Teraz kolejna sytuacja, kiedy pracownikowi należy się odprawa – odprawa dla zwalnianego pracownika, wypłacana na podstawie przepisów ustawy o zwolnieniach grupowych.

Kiedy pracownikowi należy się odprawa przy zwolnieniu

Jeśli pracodawca zwalnia pracownika z powodu, leżącego po stronie pracodawcy, np. likwidacji stanowiska pracy, to pracownik może mieć prawo do odprawy. Od razu należy jednak zaznaczyć, że odprawa dla zwalnianego pracownika nie przysługuje każdemu pracownikowi, któremu pracodawca wręczył wypowiedzenie z powodu np. likwidacji stanowiska pracy.

Aby pracownik miał prawo do odprawy dla zwalnianego pracownika, zakład pracy musi w ogóle podlegać pod regulacje ustawy o zwolnieniach grupowych – ustawy z dnia 13 marca 2003 roku o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. A zgodnie z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy ma ona zastosowanie do pracodawców, zatrudniających co najmniej 20 pracowników.

Jeśli zatem pracownik pracuje w małej kilkuosobowej firmie, to nie ma co liczyć na odprawę. Likwidacja stanowiska pracy w małej firmie i związane z nią rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem to niestety dla niego nie jest sytuacja, kiedy pracownikowi należy się odprawa. Gdyby zakład pracy zatrudniał co najmniej 20 osób, pracownik tę odprawę by otrzymał, przy mniejszej ilości zatrudnionych nie ma już prawa do tej odprawy.

Dodajmy dla formalności, że do tego stanu zatrudnienia wlicza się jedynie pracowników, a więc osoby zatrudnione w stosunku pracy. Do tych 20 osób minimum, od których zależy kwestia odpraw dla zwalnianego pracownika nie wlicza się np. zleceniobiorców – oni nie są pracownikami.

Jeśli pracownikowi należy się odprawa, bo pracodawca rozwiązał z nim umowę o pracę z wyłącznej przyczyny leżącej po stronie zakładu pracy, to wysokość tej odprawy uzależniona jest od stażu pracownika. I tak, zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych pracownikowi, w związku z rozwiązaniem stosunku pracy w ramach grupowego zwolnienia, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości:

  • 1) jednomiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niż 2 lata;
  • 2) dwumiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy od 2 do 8 lat;
  • 3) trzymiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy ponad 8 lat.

Odprawę dla zwalnianego pracownika również nalicza się tak, jak ekwiwalent za urlop, ale już bez stosowania współczynnika ekwiwalentowego. Liczy się po prostu średnią ze składników zmiennych z 3 miesięcy poprzedzających i dodaje składniki stałe należne w miesiącu nabycia prawa do odprawy. Dniem nabycia prawa do odprawy jest dzień upływu okresu wypowiedzenia i rozwiązania się umowy o pracę (o okresach wypowiedzenia i sposobie ich liczenia więcej znajdziesz tutaj: jak liczyć okresy wypowiedzenia umowy o pracę).

Od razu jedna ważna uwaga – pojawia się w praktyce pytanie, czy odprawa dla zwalnianego pracownika należy się również pracownikowi, który sam wypowiedział umowę o pracę? Nie. Warunkiem nabycia prawa do odprawy jest to, aby przyczyna wypowiedzenia leżała po stronie pracodawcy, a pracownik nie przyczynił się do rozwiązania umowy (notabene jeśli pracownik wypowiedział umowę o pracę albo rozwiązał ją za porozumieniem stron, nie przysługuje mu również zasiłek dla bezrobotnych).

W konsekwencji powstaje również pytanie, czy i kiedy pracownikowi należy się odprawa, jeśli do rozwiązania stosunku pracy doszło za porozumieniem stron. Co do zasady rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron wymaga – jak sama nazwa wskazuje – zgodnego oświadczenia (porozumienia) pracodawcy i pracownika. A skoro pracownik otrzymuje od pracodawcy propozycję rozwiązania umowy i godzi się na nią, to niejako współprzyczynia się do rozwiązania stosunku pracy.

W praktyce, jeśli stroną proponującą rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron jest pracodawca, to odprawa przysługuje pracownikowi. Zgodnie z przepisami ustawy o zwolnieniach grupowych, odprawy pieniężne przysługują, gdy zwolnienia następują z przyczyn niedotyczących pracowników w drodze wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę lub na mocy porozumienia stron.

Także i zwolnienie indywidualne w ramach przepisów ustawy o zwolnieniach grupowych to sytuacja, kiedy pracownikowi należy się odprawa. Jeśli pracodawca zatrudnia co najmniej 20 pracowników, to wystarczy, że wypowie umowę jednemu z nich czy rozwiąże ze swojej inicjatywy za porozumieniem stron, byle wyłączna przyczyna zakończenia stosunku pracy leżała po stronie pracodawcy.

No i kolejna rzecz – pracodawca wręcza pracownikowi wypowiedzenie zmieniające. Pracownik nie zgodził się na nowe warunki zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadzi do rozwiązania umowy z upływem okresu wypowiedzenia. Czy w tym wypadku, skoro do rozwiązania umowy o pracę doszło, pracownikowi należy się jakaś odprawa?

Tu również w praktyce ścierają się różne poglądy. Jeśli pracownik nie przyjmuje nowych warunków zatrudnienia, to również niejako współprzyczynia się do rozwiązania stosunku pracy. A skoro tak, to wyłączna przyczyna nie leży po stronie pracodawcy, a więc odprawa dla zwalnianego pracownika nie należy się.

Kolejna sytuacja, kiedy pracownikowi należy się odprawa – art. 75 kodeksu pracy. Odprawa raczej rzadko spotykana w praktyce, niemniej funkcjonuje. Odprawa ta jest wypłacana pracownikowi, którego stosunek pracy nawiązał się na podstawie wyboru. Po upływie kadencji stosunek pracy wygasa, a jeśli pracownik nie przebywał na urlopie bezpłatnym, ma prawo do odprawy (pisaliśmy tutaj: co pracownik traci na urlopie bezpłatnym).

Kolejny przypadek, kiedy pracownikowi należy się odprawa, a właściwie członkom rodziny zmarłego pracownika. Stosownie do przepisu art. 93 §1 kodeksu pracy w razie śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby, rodzinie przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna.

Wysokość odprawy pośmiertnej uzależniona jest od stażu pracy pracownika i wynosi maksymalnie sześciomiesięczne wynagrodzenie, jeśli pracownik był zatrudniony co najmniej 15 lat. Do tego stażu pracy wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia, bez względu na przerwy między nimi

Ta odprawa pośmiertna przysługuje członkom rodziny pracownika, którzy byliby uprawnieni do renty rodzinnej. Jeśli po zmarłym pracownik pozostał jeden uprawniony członek rodziny, ma on prawo do połowy kwoty odprawy.

Odprawa pośmiertna nie przysługuje, jeśli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a kwota wypłaconego ubezpieczenia jest równa co najmniej wysokości odprawy. Jeśli odszkodowanie po śmierci pracownika jest niższe niż odprawa, pracodawca ma obowiązek wypłacić różnicę.

Na zakończenie jeszcze warto dodać, że odprawy omówione w niniejszym artykule są zwolnione ze składek ZUS. Nie są to również jedyne sytuacje, kiedy pracownikowi należy się odprawa. Te inne przypadki odpraw mogą wynikać z tzw. pragmatyków, czyli aktów prawnych regulujących konkretne grupy zawodowe.

Skomentuj

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.